سفارش تبلیغ

ثبت شرکت
تبلیغات در پارسی بلاگ

نمایش تصویر در وضیعت عادی

تازه‌ترین مطالب

مطالب آرشیوی

مطالب برگزیده

مطالب دانلودی

مستشرقان و تاریخگذاری روایات
انکار عصمت اهل بیت(ع) از سوی خصم و نقد آن
مواجهه چماق گونه با نظریات علمی
پاسخ به اتهام تفسیر آیه خمس موافق نظر اهل سنت
پاسخ به اتهاماتی کهنه(3)
پاسخ به اتهاماتی کهنه(2)
پاسخ به اتهاماتی کهنه(1)
عشق الهی
پاسخ به شبهات دینی و مذهبی
گفت و گو با دکتر نکونام درباره تفسیر سه لایه ای قرآن کریم(2)ـ
گفت و گو با دکتر نکونام درباره تفسیر سه لایه ای قرآن کریم(1)ـ
پاسخ نقد همکار محترم دکتر مؤدب بر نظریه تفسیر سه لایه ای
گزارش نشست عمومی «قرآن، کلام خدا یا رویای نبی؟»
«درآمدی بر معناشناسی قرآن»؛ سرآغازی بر تنقیح مباحث بنیادی معناشن
نقد دکتر مؤدب بر نظریه تفسیر سه لایه ای قرآن کریم
[همه عناوین(416)][عناوین آرشیوشده]

سوابق علمی
عقاید دینی
عقاید مذهبی
اخلاقی و اجتماعی
زن در قرآن
وحی
خاستگاه فرهنگی قرآن
جغرافیای قرآن
ترجمه قرآن
تفسیر به رأی
قرآن و عرفان
قرآن و خاورشناسان
اخبار قرآنی و حدیثی
مطالب قرآنی و حدیثی
غلو و غالیان
فضای نزول قرآن
معناشناسی قرآن
تفسیر تاریخی قرآن
اعجاز قرآن
جمع و تدوین مصحف
نزول قرآن
ترتیب نزول قرآن
تاریخ گذاری قرآن
ناسخ و منسوخ
ظاهر و باطن و تأویل
محکم و متشابه
علم تفسیر
تفسیر آیات
قرآن و علوم انسانی
آسیب شناسی پژوهش در علوم قرآنی
روش شناسی پژوهش در علوم قرآنی
بایسته‌های پژوهش در علوم قرآنی
چکیده پایان نامه های قرآنی و حدیثی
نظریه پردازی، نوآوری و نقد
نظریه عرفی بودن زبان قرآن
نظریه خطابه ای بودن قرآن
نظریه گفتاری بودن قرآن
نقد نظریه ابوزید درباره گفتاری بودن قرآن
نقد نظریه رؤیاهای رسولانه دکتر سروش
نظریه عرب حجاز بودن مخاطبان قرآن
نظریه ترجیح تفسیر به ترتیب نزول
نقد نظریه زبان خاص داشتن قرآن
مباحث حدیثی
ماجرای گروه اینترنتی قرآن دانشجو
ماجرای غصب طرح های تحقیق
ماجرای محاکمه
تفسیر آیه اذ ابتلی
تفسیر آیة الکرسی
صنفی دانشگاهی

مقالات شخصی در پایگاه مجلات تخصصی
مقالات شخصی در پرتال جامع علوم انسانی
مقالات شخصی در سایت مگ ایران
* چکیده هزاران پایان نامه های قرآنی
بایسته های قرآنی و حدیثی برای پایان نامه
روش طراحی طرح تحقیق پایان نامه ها و رساله ها
مراحل انتخاب موضوع پایان نامه
 راهنمایی موضوعات پایان نامه ها
روش تحقیق در تاریخ گذاری سوره های قرآن
روش تحقیق در معناشناسی مفردات قرآن
 گروه علمی - پژوهشی قرآن دانشجو
گزارش و تحلیل چند فراگیری معجزه آسای قرآن
من شیعه ام
دین و مذهب من
اغراق گویی، ریشه دین گریزی
خشونت ورزی ریشه دین گریزی
اصالت ما، ایرانیت یا اسلامیت و تشیع
پیامبر(ص) و دغدغه جانشینی
موضع گیری سیاسی فاطمه(س)، برهان قاطع حقانیت امامت امام علی(ع)ـ
عصمت پیامبر(ص) و اهل بیت(ع)
ماهیت توسل و شفاعت
گریه و لباس سیاه برای امام حسین(ع)
اخلاقی بودن نظریه ولایت فقیه
درس آموزی از حادثه ها
اخلاق اسلامی در نقد علمی
 نقد علمی یا محاکمه عالم
 متن دفاعیه ماجرای محاکمه
دیدار حضرت آیت الله العظمی مکارم دام ظله
شهادت نامه بیش از 40 تن از اعضای قرآن دانشجو
 ماجرای عبرت آموز محاکمه اینجانب
گناهان کبیره در ماجرای پرونده سازی محاکمه
استشهاد آری، استشمام هرگز
حساسیت های مخالفان در زمینه نظریات اینجانب
حرمت نقض مقررات دولتی در محیط علمی
داستان عجیب غصب طرح های تحقیق
مظلومیت روشنفکران دینی
حقانیت دین از دو منظر
گفتگویی با یک بی خدا درباره خدا و دین
پاسخ به شبهات دینی یک دانشجوی علوم قرآنی(با اکسپلورر باز شود)ـ
پاسخ به شبهات دینی یک دختر ایرانی مقیم خارج(با اکسپلورر باز شود)

راهنمای پزشکی خام گیاه خواران [37]
دانلود امکانات الکترونیکی در تحقیقات [241]
دانلود مستشرقان و تاریخ گذاری قرآن، اسکندرلو [165]
دانلود درآمدی بر تاریخ گذاری قرآن، نکونام [214]
دانلود پژوهشی در مصحف امام علی، نکونام [206]
دانلود نرم افزار مژده(متن و شرح کتاب مقدس) [288]
دانلود لیست پایان نامه های دینی و قرآنی [693]
دانلود خلاصه 2100 پایان نامه های قرآنی [603]
درآمدی بر معناشناسی قرآن [50]
دانلود نرم افزار تنزیل قرآن [248]
دانلود نرم افزار کتاب مقدس «مهر» [174]
دانلود نرم افزار جامع یهودپژوهی [239]
دانلود قرآن به ترتیب نزول طبق روایات مشهور [340]
دانلود تاریخ تفسیر دکتر پاکتچی [268]
دانلود متن کتاب مقدس(عهدین، انجیل برنابا) [480]
[آرشیو(15)]

 

  شیوه حدیث شناسی و از جمله حدیث «کنا عند رسول الله نؤلف القرآن»

 

 

سئوال
باسلام، استاد ببخشید! آیا ما می توانیم قسمتی از حدیث را که ربط به مطلب ما داشته باشد، برداریم و کاری به صدر روایت نداشته باشیم؟

پاسخ

باید روایت را با تمام قرائنش فهمید و گرنه به کج فهمی گرفتار می شویم. مهم ترین قرائن فهم روایت نیز عبارت اند از:
 
1. صدر و ذیل روایت
مشهور علما از صدر و ذیل کلام به سیاق تعبیر می کنند. باید توجه داشت که گاهی در صدر یا ذیل روایت، نکته ای وجود دارد که اعتبار یا معنای روایت را معین می  کند. برای مثل روایت مشهور زید بن ثابت که گفت: «کنا عند رسول الله نؤلّف القرآن من الرقاع»(ما نزد رسول خدا قرآن را از روی پاره های پوست می نوشتیم)، ذیلی دارد که جعلی بودن آن را آشکار می کند و آن قریب به این مضمون است که: رسول خدا رو به سوی شام کرد و فرمود: فرشتگان بالاهایش را بر سر زمین شام گسترده است. (من روایت را نقل به مضمون می کنم؛ چون از حافظه ام نقل می کنم). این ذیل روایت نشان می دهد که آن در مدح معاویه است و به طور طبیعی صدر آن هم در مدح خود زید است. گفتنی است که زید کسی بود که با علی(ع) بیعت نکرد و به معاویه پیوست و معاویه نیز وقتی سال جماعت شد؛ یعنی امام حسن(ع) را شکست داد و همه مملکت اسلامی را در اختیار گرفت، نامه هایی به شهرهای مختلف نوشت و طی آن از راویان خواست که احادیثی را در مدح ابوبکر و عمر و سایر صحابه متنفذ نقل کنند و به عبارت دیگر جعل کنند و به طور طبیعی خودش هم بی نصیب از این احادیث نبود و حدیث مذکور نیز از آن جمله به شمار می رود.

2. راوی اصلی حدیث
در سند حدیث، کسی است که نقش اصلی را در نقل حدیث دارد که معمولاً راوی اول یا دوم و سوم حدیث هستند. باید آنها را شناخت و راستگویی و دروغگویی آنها را بررسی کرد. در سند این حدیث هم خود زید بن ثابت متهم است و هم راویان بعد او که ظاهراً از سپاهیان معاویه بودند. بنابراین توجه به راوی اصلی می تواند صحت و سقم روایت را روشن سازد.

3. روایات دیگر مربوط به محتوای روایت مورد بحث
ما وقتی جستجو می کنیم که از لجنه و گروه مورد اشاره زید توضیحی بدهند، نه در روایت زید و نه در روایات دیگر هیچ توضیحی در باره این لجنه داده نشده است. نه زمانش مشخص است که کی بوده است و نه افرادش مشخص است که چه کسانی غیر از زید در آن لجنه حضور داشتند. در حالی اگر گروهی نزد رسول خدا به کتابت قرآن مشغول بودند، مناسبت داشت، خبرش به نحو متواتر یا مستفیض نقل می شد؛ اما هیچ کس جز زید از این لجنه خبر نداده است. علمای حدیث گفته اند که اگر واقعه ای دواعی نقل فراوانی داشته باشد، اما یک نفر آن را نقل کرده باشد، این قرینه ای بر دروغ بودن آن نقل و دروغگو بودن ناقل آن است.
این از یک سو و از سوی دیگر در روایات متعددی داریم که پیامبر(ص) به علی(ع) فرمود: قرآن را تألیف کند و او قرآن را به ترتیب نزول تألیف کرد. این در حالی است که قرآن موجود که زید دست اندر کار تألیف آن بوده است، بر خلاف نزول مرتب است و حال آن که اگر زید با تأیید پیامبر(ص) قرآن را تألیف کرده است، وجهی ندارد که پیامبر(ص) به علی(ع) بفرماید، قرآن را بر خلاف ترتیب زید یعنی موافق نزول تألیف کند.
بنابراین بی توجهی به قرائن روایت موجب می شود، حقایق خلاف واقع نشان داده شود. نظیر این روایت که با حذف صدر و ذیل کسب اعتبار کرده و یا معنایی خلاف واقع به نمایش گذاشته است، فراوان است.

بر این اساس باید نخست سعی کرد، با عنایت به تمام قراین دخیل در فهم از جمله صدر و ذیل و راوی اصلی و شرایط فرهنگی و سیاسی حاکم در زمان و مکان صدور، معنای مراد را به درستی فهمید و آنگاه به تقطیع روایت پرداخت.


 
   نویسنده:   جعفر نکونام

نظرهای شما ( )

 (یکشنبه 88 آذر 1 ساعت 7:55 عصر)

 

  توقیفی یا اجتهادی بودن ترتیب سور و آیات

 

 

سئوال
ترتیب سور و آیات و توفیقی یا اجتهادی بودن آن هنوز حل نشده است. می شود که آن را روشن کنید.

پاسخ
به باور من نظر پیامبر اسلام(ص) بر این بوده است که سوره ها و آیات موافق نزول جایگذاری شود. به همین رو به امام علی(ع) فرمان داد که قرآن را اینگونه سامان دهد و او نیز چنین کرد و مصحفش را موافق نزول تألیف کرد؛ بنابراین توقیف پیامبر(ص) در زمینه سوره ها و آیات، ترتیب نزول بوده است. منتها پیامبر(ص) آن را فرمان عامی قرار نداد و به خصوص امام علی(ع) فرمود.
صحابه که به طور عمده از دوره مدنی به تألیف قرآن روی آورده بودند، ابتدا سعی کردند، سوره های بزرگ را که حفظ آنها دشوار بوده است، کتابت کنند و بعد خواستند مصحف خود را کامل نمایند، لذا سوره های کوتاه را نیز که به طور عمده در مکه نازل شده بود، در پی سوره های بلند نوشتند. سرانجام مصاحفی که تألیف کردند، از سوره های بلند به کوتاه مرتب بود.

اما ترتیب آیات در سوره ها طبق نظر پیامبر(ص) موافق نزول تألیف شد و هیچ تغییری در آن پدید نیامد. نه از سوی خود حضرت و نه از سوی صحابه. قریب به اتفاق سوره ها دفعی النزول است و بنابراین موافق نزول سامان یافته اند و اندکی از سوره ها هم که تدریجی النزول اند، هر قسمتی که نازل می شد، بلافاصله بعد از قسمت قبلی جایگذاری می شده و هیچ سوره یا آیه دیگری میان آنها فاصله نشده است. دستور پیامبر به علی(ع) مبنی بر تألیف مصحف به ترتیب نزول و روایات بسمله مؤید همین معناست. در روایات بسمله آمده است که نه پیامبر و نه صحابه نمی دانستند، یک سوره چه زمانی شروع می شود و چه زمانی خاتمه پیدا می کند، مگر وقتی که بسم الله الرحمن الرحیم نازل می شد. این روایات به بیان علامه طباطبایی می رساند که آیات در سوره ها به ترتیب نزول جایگذاری می شده است.
علاوه بر این که عقل هم حکم می کند، یک متن تاریخی به ترتیب تاریخش مرتب شود. هیچ غرض عقلایی هم به ذهن نمی آید که پیامبر آیات را در سوره ها جا به جا کرده باشد. انسان عاقل هم کاری که غرض عقلایی در آن نباشد، انجام نمی دهد. هیچ غرض عقلایی برای جایگذاری خلاف نزول متصور نیست. اگر گفته شود، برای چینش آیات متحد الموضوع در کنار هم بوده است، هرگز این امر در قرآن اتفاق نیافتاده است؛ چون ملاحظه می شود، آیات متحد الموضوع در سوره های مختلف پراکنده است. اگر گفته شود، آیات ولایت برای مصونیت از حذف یا تحریف آنها در مواضع نامناسبی جایگذاری شده، این نیز باطل است؛ چون از دو فرض خارج نیست: یا مخالفان ولایت می دانستند که آن آیات راجع به ولایت است یا نمی دانستند. اگر می دانستند، هر جایی که آن آیات نهاده می شد، آنها می فهمیدند و اگر می توانستند، حذف یا تحریف کنند، چنین می کردند، و اگر نمی دانستند، چه لزومی داشته است، جای آنها را تغییر دهند. علاوه بر این که بد سلیقی کردن و آیات را در جای نامناسب نهادن هرگز از خدای بزرگ یا پیامبر اسلام(ص) پذیرفته نیست. غرض خدا از نزول قرآن هدایت مردم بوده است و نه به گمراهی افکندن آنان. جا به جا کردن آیات به قصد پنهان کردن معنا و از فصاحت و بلاغت انداختن آنها هرگز قابل دفاع نیست.
سه روایتی را نیز که به آنها استناد کرده اند و به موجب آنها گفته اند، پیامبر می فرمود، آیاتی را در مواضع خاصی بگذارند، مخدوش اند و دلایل مخدوش بودن آنها در دو اثر اینجانب به نام های «پژوهشی در مصحف امام علی(ع)» و «درآمدی بر تاریخ گذاری قرآن» آمده است.


 
   نویسنده:   جعفر نکونام

نظرهای شما ( )

 (پنج شنبه 88 آبان 21 ساعت 6:1 صبح)

 

  نگاهى به کتاب «مصحف على (ع) و سه مصحف دیگر»

 

 

 

اشاره

از این مؤلف به سال 1378 اثرى به نام «پژوهشى در مصحف امام على علیه السلام و سه مصحف دیگر» انتشار یافته، مشتمل بر سه فصل با این عنوان‏هاست: حضرت على و مصحف او; مصاحف سه‏گانه; توقیف و اجتهاد در مصحف عثمانى . در این اثر نخست مصحف امام على علیه السلام بررسى شده، سپس به لحاظ آن که تبیین حقایق مربوط بدان مستلزم این است که چگونگى مصاحف سه‏گانه ابن مسعود و ابى بن کعب و عثمانى و اجتهادى بودن ترتیب مصحف عثمانى در مواردى که بر خلاف نزول مرتب شده، بیان گردد، این مباحث نیز بدان افزوده شده است .

اینک به مناسبت ویژه‏نامه‏ى امام على علیه السلام مناسب به نظر رسید، با نگاهى منقح‏تر به پاره‏اى از مهم‏ترین مطالب آن اشاره‏اى برود .

http://www.hawzah.net/Per/Magazine/mb/025/MB02510.asp

1 . مقدمه

على علیه السلام در مکه به دنیا آمد و نخستین مردى بود که به پیامبر اسلام گروید . به این ترتیب از همان آغاز با وى همدم و بر نزول آیات قرآن حاضر و شاهد بود و پیوسته در شب و روز تنزیل و تاویل قرآن را از پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله مى‏آموخت (1) و با املاى آن حضرت و خط خود مى‏نوشت . (2)

نگارش قرآن و تاویل آن به فرمان پیامبر صلى الله علیه و آله بود; به این منظور که میراثى از علم نبوى نزد ائمه‏ى پس از او باشد . (3)

2 . چگونگى کتابت مصحف على علیه السلام

شاید بتوان با توجه به ظاهر روایات گفت: قرآن على علیه السلام طى دو مرحله کتابت و تالیف شد:

مرحله‏ى نخست، در عهد رسول خدا بود که هرگاه بخشى از قرآن نازل مى‏شد، یکى از صحابه از جمله على علیه السلام را مى‏فرمود که آن را کتابت کند . قرآن‏نوشته‏ها در هر نوشت‏افزارى که به دست مى‏آمد، نوشته مى‏شد . محل نگهدارى این قرآن‏نوشته‏ها خانه‏ى رسول خدا صلى الله علیه و آله بود .

ظاهر روایات نشان مى‏دهد که قرآن در زمان حیات رسول خدا صلى الله علیه و آله در نوشت‏افزارهاى گوناگونى نوشته شده بود; مانند: شظاظ (جوال گیر)، کتف (استخوان شانه‏ى شتر)، قرطاس (کاغذ)، حریر (پارچه‏ى ابریشمى)، سیر (بند چرمى)، رق (پوست نازک)، خزف (سفال). (4)

این مرحله را مى‏توان مرحله‏ى «کتابت صحف‏» خواند .

مرحله‏ى دوم، پس از وفات رسول خدا بود . على علیه السلام پس از وفات رسول خدا آن بخش از قرآن‏نوشته‏هایى را که در نوشت‏افزارهاى ناهمگونى کتابت‏شده بود، به نوشت‏افزار واحدى منتقل ساخت و در پوششى - که در روایات از آن به «ثوب واحد» ، «ازار واحد» ، «مصحف واحد» و «بین اللوحین‏» تعبیر شده‏است - قرار داد . (5)

از پاره‏اى از قرائن چنین به دست مى‏آید که آن قرآن‏نوشته‏ها به همان صورت اولیه باقى نماند; بلکه به روى نوشت‏افزار واحدى منتقل شد .

نخستین قرینه، آن است که در بیشتر روایات آمده است که آن حضرت در چند روز - حداقل سه روز و حداکثر شش روز - به این مهم همت گمارد . (6)

طبیعى است که گردآورى قرآن‏نوشته‏ها با همان نوشت‏افزارهاى اولیه به چند روز صرف وقت نیاز ندارد; بلکه در پاره از یک روز نیز قابل جمع‏آورى است .

این روایات اشاره به این واقعیت دارد که آن حضرت در این مدت قرآن‏نوشته‏هایى را که بر روى نوشت‏افزارهاى نامناسبى تابت‏شده بود، بر روى نوشت افرار واحدى مثل پوست انتقال داده است .

این نوشت‏افزار واحد که على علیه السلام قرآن نوشته‏ها را بر روى آن بازنویسى کرده‏است، به احتمال قوى پوست‏بوده‏است; چون آن را براى صحیفه‏ى جامعه نیز نقل کرده‏اند و نیز به احتمال قوى در حالى که یکى از نوشت‏افزارهاى آن عصر پوست‏بوده‏است، به طور قطع برخى از قرآن‏نوشته‏هاى سابق بر روى پوست نوشته شده بوده‏است; بنابراین بازنویسى همه‏ى قرآن نوشته‏هاى پیشین لازم نبوده‏است; براین‏اساس بازنویسى پاره‏اى از قرآن‏نوشته‏هاى قبلى و تهیه‏ى قرآنى بر روى نوشت‏افزار واحد در مدت تقریبى یک هفته کاملا ممکن بوده‏است; به ویژه آن که آورده‏اند، کسانى نیز در بازنویسى قرآن به آن على علیه السلام کمک مى‏کرده‏اند .

دومین قرینه، پوشش واحدى است که براى قرآن‏نوشته‏ها ذکر شده است . روشن است که یکجا ساختن قرآن‏نوشته‏هایى که در نوشت‏افزارهاى ناهمگونى وجود دارد، به نحو مطلوب و شایسته امکان ندارد . چگونه مى‏توان استخوان، کاغذ، سفال، چرم و پارچه‏ى ابرایشمى را در کنار هم چید و حتى آنها را میان دو لوح قرار داد؟ این معنا به طور تلویحى مى‏فهماند:

اولا على علیه السلام ترتیب چینش قرآن‏نوشته‏ها را مشخص کرد; چرا که یکجاسازى بدون ترتیب چندان مطلوب و معقول نیست;

ثانیا آنها را به روى نوشت‏افزار واحدى نظیر پوست‏بازنویسى کرد . مرحله‏ى اخیر را مى‏توان مرحله‏ى «توحید صحف‏» نامید .

پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله مناسب‏ترین زمانى که مى‏توانست‏به انجام این مرحله دستور دهد، در اواخر عمر شریف او بوده است; چون تا قبل از آن نزول قرآن همچنان ادامه داشت و پیامبر یا صحابه نمى‏دانستند که نزول قرآن در چه زمانى خاتمه مى‏یابد (7) ، تنها در لحظات آخر عمر آن حضرت براى او و صحابه مشخص شده بود که نزول قرآن پایان گرفته است .

در این لحظات هیچ روایتى نقل نشده که آن حضرت به صحابه دیگرى جز على علیه السلام دستور جمع‏آورى قرآن را داده باشد .

بنابراین قرآن تا پیش از این لحظات نه کاملا به نوشت‏افزار واحدى انتقال یافته بود و نه به طور کامل ترتیب مشخصى پیدا کرده بود; زیرا چنان که آمد، قرآن‏نوشته‏هایى که در نوشت‏افزارهایى ناهمگونى کتابت‏شده بود، نه قابل مرتب‏سازى بود و نه مى‏توان آنها را به شایستگى یکجا ساخت .

دراین لحظات کوتاه نیز پیامبر صلى الله علیه و آله در خصوص چینش قرآن جز سخنى مختصر نمى‏توانست‏بفرماید; یعنى مى‏توانست‏بفرماید قرآن را موافق نزول یا مخالف نزول و یا از بلند به کوتاه و یا به عکس مرتب کنید; بنابراین ترتیب کنونى قرآن را که طبق نظم خاصى چینش پیدا نکرده است، نمى‏توانست در این لحظات پایان عمر به یک یا چند جمله‏ى مختصر بیان فرموده باشد; به علاوه سخن بلندى که معتبر و متضمن بیان ترتیب یکایک 114 سوره‏ى قرآن باشد، نیز هرگز به دست نیامده است .

بنابراین در طول دوره‏ى نبوت رسول خدا صلى الله علیه و آله که قرآن بر روى نوشت‏افزارهاى ناهمگونى به نگارش در مى‏آمده و هنوز پایان وحى مشخص نشده بود، مرتب‏سازى کامل قرآن میسور نبود; لذا باید آن حضرت صلى الله علیه و آله این کار را در همین لحظات پایانى عمر شریف خود مورد توجه قرار داده باشد .

آنچه از زید بن ثابت (11 ق ه - 45 ق) نقل شده که گفته است: «ما نزد فرستاده‏ى‏خدا صلى الله علیه و آله قرآن را از روى رقعه‏ها (پاره‏هاى پوست‏یا برگ یا کاغذ) تالیف مى‏کردیم‏» ، (8) مشکوک و مجعول به نظر مى‏رسد; چون در ذیل حدیث‏سخنى در ضیلت‏شام آمده‏است .

. . . عن یزید بن ابی حبیب ان عبد الرحمن بن شماسة حدثه عن زید بن ثابت رضی الله عنه قال کنا حول رسول الله صلى الله علیه و آله وسلم نؤلف القرآن اذ قال طوبى للشام فقیل له ولم قال ان ملائکة الرحمن باسطة اجنحتها علیهم (9)

در روایت دیگر چنین آمده است:

. . . عن زید بن ثابت قال کنا عند النبی صلى الله علیه وسلم نکتب الوحی فقال طوبى للشام ثلاث مرات فقلنا وما ذاک یا نبی الله فقال ان الملائکة ناشرة اجنحتها على الشام (10)

و در روایت دیگر آمده است:

. . . زید بن ثابت‏یقول قال رسول الله و نحن عنده طوبى للشام فقلنا ما باله یا رسول الله قال ان الرحمن لباسط رحمته علیه (11)

چنان که ملاحظه مى‏شود، متن این حدیث‏به گونه‏اى پریشان نقل شده است: در روایتى «نؤلف القرآن‏» و در روایتى دیگر «نکتب الوحى‏» آمده و در روایت‏سوم هرگز از کتابت‏یا تالیف قرآن نزد رسول خدا سخن نرفته است; بنابر این به استناد آن نمى‏توان گفت: قرآن نزد رسول خدا مرتب مى‏شده است; به ویژه آن که مرتب‏سازى قرآن امر مهمى به شمار مى‏رود و دواعى فراوانى براى نقل آن بوده است; از این رو لزوما باید راوایان فراوانى آن را نقل مى‏کردند; نه آن که نقل آن به یک نفر منحصر باشد .

ذیل حدیث نیز که در فضیلت‏شام و معاویه‏است، صحت اصل آن را مشکوک و مجعول مى‏نمایاند . به نظر مى‏رسد، این روایت‏به طور کلى مجعول باشد و آن را زید یا روایان بعد از او جعل کرده باشند . علامه جعفر مرتضى پس اثبات جعلى بودن چند روایت در فضیلت زید بن ثابت مى‏نویسد:

آشکار است که هدف، اثبات فضیلت‏براى زید بن ثابت است، . . . و این به جهت انگیزه‏هاى سیاسى بوده‏است . . . نسبت‏به زید در زمینه‏ى جمع قرآن در زمان رسول خدا صلى الله علیه و آله مقام منحصر به فردى را یاد مى‏کنند . مى‏گویند: زید بن ثابت در عرضه‏ى پایانى قرآن بر رسول خدا صلى الله علیه و آله حضور داشت که در آن آنچه از قرآن نسخ شده بود، از آنچه نسخ نشده بود، باز شناخته شده‏است و رسول خدا صلى الله علیه و آله آنها را بر او قرائت کرد، . . . به همین رو ابوبکر و عمر به او و جمع قرآنش اعتماد کردند و عثمان او را به کتابت مصاحف گماشت . (12) ابن قتیبه گفته است: «آخرین عرضه‏ى قرآن بر رسول خدا مطابق مصحف او بوده‏است‏» (13) و ابوعمر این حدیث انس را که زید بن ثابت‏یکى از جمع‏آوران قرآن در زمان رسول خدا صلى الله علیه و آله بود، صحیح شمرده‏است . . . (14) ; حال آن که آن با روایت ابن شهاب ، از عبید بن سباق ، از زید بن ثابت منافات دارد که ابوبکر به او فرمان داد قرآن را جمع کند و او قرآن را از عسب و رقاع و صدور رجال جمع کرد . اگر او قرآن را در زمان رسول خدا جمع کرده بود، از سینه‏ى خود املا مى‏کرد و دیگر به آنچه گفته شد، نیاز نبود . . . (15) و در مقابل حضور زید در عرضه‏ى پایانى، در منابع فراوانى مى‏یابیم که ابن‏مسعود را حاضر در این عرضه یاد مى‏کنند . . . . (16)

گذشته از این، ما تلاش‏هاى مخالفان اهل بیت علیهم السلام، نخست امویان سپس عباسیان را در زمینه‏ى از میان بردن على علیه السلام و اهل بیتش علیهم السلام و پوشاندن فضائل آنان و خرده‏گیرى بر آنان آموخته‏ایم . مغیرة بن شعبه به صعصعه گفته بود:

«مبادا از تو به من خبر برسد که یکى از فضائل على علیه السلام را بیان کردى . ما به آن از تو آگاه‏تریم; اما این حکومت‏حاکم است و ما ماموریم در میان مردم بر او خرده بگیریم‏» (17) .

متونى که بر این سیاست دلالت دارد، بسیار فراوان و بلکه بى‏شمار است . آنان از سوى دیگر مى‏کوشیدند کسانى را که بر نظر و روش آنان‏اند، بسیار بزرگ شمارند و فضائل و کراماتى را براى آنان بسازند، و این امرى مشهود و واضح است . . . و هرکه به مطالعه‏ى زندگى زید بن ثابت و همراهى او با سیاست‏بپردازد، مى‏یابد: او از کسانى بوده‏است که حکومت در رفعت‏بخشیدن به مقام او و تاکید بر برترى او و نسبت دادن کرامات به او مى‏کوشیده‏است .

به علاوه هرکه به زندگى زید بن ثابت و مواضع او مراجعه کند، مى‏یابد: او در سقیفه از خلافت ابوبکر جانب‏دارى مى‏کرده‏است و ابوبکر او را براى این جانب‏دارى ستوده‏است (18) .

حتى آن زمان که عمر رفت تا على را از خانه‏اش براى بیعت‏بیاورد، او از کسانى بود که با عمر همراه شد . (19)

او هوادار عثمان و مخالف امیر مؤمنین على علیه السلام بوده است . نیز او یکى از کسانى بود که با على امیر مؤمنین علیه السلام بیعت نکرد . (20)

او در هیچ یک از جنگ‏هاى على علیه السلام با او نبود (21) و امیر مؤمنین عطا را از کسانى که در جنگ‏ها با او نبود، قطع کرد و در شمار مسلمانان بادیه‏نشین محسوب کرد . (22)

زید مردم را به دشنام‏گویى به امیر مؤمنین على علیه السلام تشویق مى‏کرد . . . (23) . و در زمان معاویه بر دیوان مدینه گماشته شده بود . . . . (24)

بر این اساس، کاملا روشن است که زید بن ثابت‏یکى از هواداران معاویه بود . عبدالرحمن بن شماسه مصرى (ت‏101ق) راوى زید بن ثابت نیز یکى از سپاهیان معاویه به شمار رفته‏است (25) .

بنابراین به احتمال فراوان صدر حدیث مورد بحث که دلالت تلویحى بر فضل زید و ذیل، آن در مدح شام و معاویه‏است، جعل او یا راویان پس از اوست .

3 . سرنوشت مصحف على علیه السلام

على علیه السلام زمانى به توحید صحف پرداخت که مشاهده کرد، مردم از او روى گردانیده و با ابوبکر بر خلافت‏بیعت کرده‏اند . آن حضرت در خانه نشست و جز براى نماز از خانه بیرون نشد تا آن‏که قرآن را جمع کرد; (26) شاید به این منظور که با عرضه‏ى قرآنى که به فرمان پیامبر جمع آمده و تمسک به حدیث ثقلین براى آخرین بار بر مردم اتمام حجت کند تا نگویند ما ندانسته با ابوبکر بیعت کردیم .

درست همین معنا در روایتى از مسعودى آمده است . او آورده است که على علیه السلام پس از جمع قرآن از خانه به جانب مردم که در مسجد گرد آمده بودند - بیرون شد و در حالى که قرآن را همراه خود آورده بود، فرمود:

«این کتاب خداست . من آن را چنان که رسول‏خدا صلى الله علیه و آله به من فرمان داد و وصیت کرد، همان گونه‏اى که نازل شد، فراهم آوردم .»

در این وقت‏یکى از آنها - که در روایتى دیگر عمر یاد شده است - بدان حضرت گفت: «آن را بگذار و برو .» آن حضرت به آنها فرمود:

رسول خدا به شما فرمود: من دو امر گران - کتاب خدا و خاندانم - را در میان مى‏گذارم . آن دو از هم جدا نشود تا در حوض بر من درآیند .

هرکه آن را مى‏پذیرید، (باید) مرا با آن بپذیرید . من در میان شما با احکام خدا که در آن هست، داورى مى‏کنم . آنها گفتند: ما را به آن و تو نیازى نیست . با آن برگرد . (27)

بارى آن حضرت فرموده بود:

اگر برایم مسندى نهاده و حقم شناخته شود، مصحفى را که نوشته‏ام و رسول خدا آن را بر من املا کرده است، براى آنها آشکار سازم . (28)

اما هیچ گاه چنین نشد; لذا زمانى که عمر، آن را از على علیه السلام خواست، به او نداد و خود نیز چون به خلافت رسید، به لحاظ آنکه آن‏گونه که مى‏خواست، حقش شناخته نشد و همواره در دوره‏ى کوتاه خلافتش گروه‏هاى مختلف در مقابل آن حضرت به جنگ برخاستند، شرایط مساعدى براى عرضه‏ى مصحفش نیافت و چنان که خود پیش‏بینى کرده بود، جز در وقتى که قائم قیام کند، زمینه‏ى مساعد عرضه و رسمیت آن در میان مردم فراهم نخواهد شد . (29)

4 . توقیفى بودن ترتیب مصحف على علیه السلام

کتابت قرآن از عهد رسول خدا آغاز شده بود; اما دشوار بتوان ادعا کرد که کسى جز حضرت على علیه السلام قرآن را در عهد آن حضرت و با امضا و توقیف او جمع و مرتب کرد; چون:

اولا از طرفى روایات چندى در دست است مبنى بر این که رسول خدا به على علیه السلام فرمان داد، قرآن را جمع کند; حتى در برخى از روایات آمده است که پیامبر صلى الله علیه و آله به على علیه السلام فرمان داد، قرآن را «کما انزل الله‏» تالیف کند; (30) از طرف دیگر در روایات چندى نقل شده است که على علیه السلام قرآن را موافق نزول تالیف کرد: آنچه را که در آغاز بعثت نازل شده بود، در آغاز مصحف نهاده بود و آنچه را که پس از آن نزول یافته بود، پس از آن جاى داده بود; به همین روى در مصحف آن حضرت، مکى بر مدنى و منسوخ بر ناسخ مقدم آمده بود (31) و از دیگر سو در روایات آمده است که آثار على علیه السلام نسل اندر نسل از امامى به امام دیگر به ارث رسیده و نیز آمده است که مصحف امام صادق یا امام زمان علیهما السلام به ترتیب نزول است . (32) از این روایات به دست مى‏آید که قرآن منسوب به این دو بزرگوار همان مصحف على علیه السلام است و این قرینه‏اى دیگر بر موافق نزول بودن ترتیب مصحف على علیه السلام است .

بى جهت نیست که در پاره‏اى از روایات آمده است: وقتى امام زمان (عج) قیام فرماید، مصحف على علیه السلام را به جاى مصحف عثمانى مرسوم مى‏گرداند . این روایات از سویى اشاره به این معنا دارند که ترتیب مصحف آن حضرت به توقیف و تایید پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله بوده است و از سوى دیگر فهم دقیق‏تر و صحیح‏تر قرآن منوط به مطالعه‏ى قرآن به ترتیب نزول است .

بنابر این مصحف على علیه السلام موافق نزول مرتب شده بوده و مستبعد است على علیه السلام از پیش خود و بدون اشاره‏ى پیامبر صلى الله علیه و آله قرآن را به این ترتیب جمع آورده باشد;

ثانیا قرآن کتابى است که آیات و سوره‏هایش به مقتضاى مناسبات و حاجات تدریجى عصر نزول نازل شده است; بنابراین پیام‏ها و مضامین قرآن ارتباط تنگاتنگى با شرایط تاریخى خود دارد و این شرایط به منزله‏ى قراین حالى و مقامى فهم قرآن تلقى مى‏شود; از این رو هرگز خردمندانه نیست قرآن صرف نظر از این قراین ترتیب و چینش پیدا کند و هرگز پذیرفته نیست‏حکمتى که در این چینش است، مورد توجه پیامبر صلى الله علیه و آله قرار نگرفته باشد; لذا خردمندانه آن است که پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله دستور فرموده باشد که قرآن را طبق ترتیب تاریخى مرتب کنند .

ثالثا در هر یک از سوره‏هاى قرآن از موضوع واحد و مشخصى سخن نرفته است و همه‏ى مضامین مربوط به یک موضوع در یک سوره نیامده است تا بتوان سوره‏ها را متناسب با موضوعاتشان مرتب ساخت . بر ترتیب دیگرى نیز نظیر رعایت طول سوره‏ها فایده‏ى روشنى مترتب دیده نمى‏شود; بنابر این جهتى ندارد که پیامبر دستور فرموده باشد قرآن کریم را برخلاف ترتیب نزول مرتب کنند .

بنا بر آنچه آمد، ادعاى این که ترتیب سوره‏هاى مصحف عثمانى به امضا و تایید پیامبر صلى الله علیه و آله رسیده، پذیرفته نیست .

این ادعا علاوه بر معارضتى که با قرائن مذکور دارد، بر ادله‏اى سست مبتنى است; چون برخى از روایات مورد استناد مجعول یا محرف است و برخى از آنها مجمل‏اند و بر مدعا صراحت‏یا ظهور ندارند و پاره‏اى از آنها اعم از مدعایند: هم بر مدعا و هم بر خلاف مدعا دلالت دارند و شمارى از ادله مستحسنات عقلى‏اند و توانایى اثبات واقعیات تاریخى را ندارند .

5 . اهمیت نظریه‏ى توقیفى بودن ترتیب مصحف على علیه السلام

این سخن که پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله ترتیب مصحف على علیه السلام را تایید و توقیف فرموده باشد، نتایج ارزشمند و عظیمى در پى دارد; چون بنا بر آن:

اولا تناسب در ترتیب مصحف عثمانى بى‏پایه و وهمى تلقى خواهد شد . به‏موجب آن باید علم تناسب را از نو و بر پایه‏ى ترتیب نزول بنیان کرد .

ثانیا علم تفسیر را پریشان و خالى از ترتیب شایسته در مباحث آن نشان مى‏دهد . بر اساس آن باید قرآن کریم را موافق نزول تفسیر کرد .

ثالثا علم مکى و مدنى را از اساس ویران مى‏نماید; چون هر سوره یا مکى است‏یا مدنى، و سوره‏اى که ممزوج از آیات مکى و مدنى باشد، وجود ندارد .

رابعا دانش اسباب نزول را مجموعه‏اى از قصص نشان مى‏دهد که کمتر نسبت‏سبب نزولى با آیات قرآن دارند: برخى از آنها از قبیل ذکر مصداق و پاره‏اى از آنها از نوع ذکر قصه و بعضى از آنها از گونه‏ى تمثل به آیات‏اند .

خامسا جز چاپ قرآن - که تغییر ترتیب آن به وحدت مسلمانان آسیب مى‏رساند - لزومى ندارد که در امور دیگر نظیر قرائت، حفظ و تفسیر قرآن از ترتیب مصحف عثمانى تبعیت کرد . باید با اقبال به ترتیب نزول براى ظهور امام زمان آمادگى کسب کرد و زمینه‏ى رسمیت مصحف على علیه السلام را در عهد آن امام فراهم ساخت .

6 . اعتبار روایات مربوط به مصحف على علیه السلام

خبر کتابت مصحف توسط على علیه السلام غیر قابل انکار است . آن را شیعى و سنى نقل کرده است و بى‏تردید خبرى که مورد اتفاق این دو فرقه باشد، گرد تردید بر آن نمى‏نشیند .

راویانى که مرحله‏ى نخست کتابت مصحف على علیه السلام یعنى کتابت در عهد رسول خدا صلى الله علیه و آله را نقل کرده‏اند، عبارتند از:

على بن رباح (ت . ح 110 ق)، ابراهیم بن یزید تیمى (50- 92 ق)، حارث بن سوید (ت بعد 70 ق)، ابوالطفیل (3- 110 ق)، ابوحسان مسلم بن عبدالله بصرى (ت 130ق)، ابو جحیفه وهب بن عبدالله سوائى (ت 74 ق)، طارق بن شهاب (ت 82 ق)، سلیم بن قیس (4 ق ه - 75 ق)، جبلة بن سحیم (ت 125 ق).

چنان که ملاحظه مى‏شود، نه تن از صحابه و تابعان خبر مذکور را نقل کرده‏اند:

راویانى که مرحله‏ى دوم کتابت مصحف على علیه السلام، یعنى کتابت پس از وفات پیامبر صلى الله علیه و آله را گزارش کرده‏اند، به این قرارند: ابو رافع ابراهیم قبطى (ت 36 ق)، ابوبکر حضرمى عبدالله بن محمد (ز 115ق) و ابان بن تغلب (ت 141ق) و از امام صادق علیه السلام، سلیم بن قیس (4 ق ه - بعد 75 ق) از ابوذر غفارى (ت 32 ق) و سلمان فارسى (ت 34ق) و ابن عباس (ت 68) سالم بن ابى سلمه (ز 136ق) عبد خیر (ت ح 90 ق) از یمان (ز 13ق)، ابن سیرین (ت 110 ق) از عکرمه (ت‏107ق) عبدالله بن عبدالرحمن (ت 145 ق)، جابربن یزید جعفى (ت 127 ق) از امام باقر علیه السلام .

همان طور که ملاحظه شد، این مرحله را نیز نه تن از صحابه و تابعان گزارش کرده‏اند .

نیز این مضمون را که مصحف امام على علیه السلام یا امام صادق علیه السلام یا امام زمان علیه السلام موافق نزول است، نه راوى به قرار ذیل نقل کرده‏اند: ابو رافع (ت‏36ق)، عکرمه (ت‏107ق)، محمدبن سیرین (ت‏110ق)، حبة عرنى (ت‏76ق)، ابوبصیر (ز115ق)، جابربن یزید (ت‏128 ق)، سالم‏بن ابى سلمه (ز148 ق)، شعبة‏بن حجاج (82- 160ق)، مسعودى (ت 345 ق).

پى‏نوشت‏ها:

1) محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص‏290- 292 و محمد باقر مجلسى، بحار الانوار، ص‏40: 208 و سید نورالله مرعشى; احقاق الحق و اذهاق الباطل، ص 6: 519- 524

2) محمد باقر مجلسى; پیشین 36: 275 .

3) همان

4) سلیم بن قیس هلالى; کتاب سلیم بن‏قیس، بى‏چا، تهران، مؤسسة البعثه 1407ق، 63- 64 و محمد بن حسن صفار، پیشین 198 و محمد باقر مجلسى; پیشین 40: 139 و 89: 99 و محمد بن یعقوب کلینى، پیشین، 1: 82- 83 و احمد بن على طبرسى; الاحتجاج، بى چا، النجف، منشورات دارالنعمان‏1386 ق، 141 و محمد بن حسن حر عاملى; وسائل الشیعة ج 18، ط 5، بیروت، داراحیاء التراث العربى 1403 ق، ص 53 .

5) محمد باقر مجلسى، پیشین 89: 48 و 51- 52 و 88 و 40: 155 و 28: 191 و 297 و 356و سلیم بن قیس هلالى; پیشین 32- 33 و 85- 88 و 93 و 297- 298 و احمد بن على طبرسى; پیشین 47 و 51 و 105 و 107 و 156 و 222 و 225 و 279 و 281 و عبیدالله بن عبدالله حسکانى; پیشین 1: 36- 38 و احمد بن یحیى بلاذرى; پیشین 1: 586- 587 و احمد بن عبدالله ابونعیم اصفهانى; پیشین 1: 97 و محمد بن سعد; پیشین 2: 101 و عبدالرحمن سیوطى; الاتقان; پیشین 1: 127 و سیدنورالله مرعشى; پیشین 7: 636 و محمد بن على صدوق; التوحید، ط 2، قم، مؤسسة النشر الاسلامى التابعه لجماعة المدرسین 1357 ش، ص 72- 73 .

6) محمد باقر مجلسى; پیشین 40: 155 و 89: 51 و محمد بن‏على صدوق; التوحید، پیشین 72- 73 .

7) على بن احمد واحدى; پیشین 10 و احمد بن حسین بیهقى; شعب الایمان، ج 2، ط 1، بیروت، دارالکتب العلمیه 1410 ق، ص 439 و میرزا حسین نورى; مستدرک الوسائل، ج 4، بى چا، بیروت، موسسة آل البیت علیه السلام، بى تا، ص 165 و166 و عبدعلى حویزى; پیشین 1: 6 .

8) رک: عبدالرحمن سیوطى; پیشین 1: 126 و محمد بن عبدالله زرکشى; پیشین 1: 323- 324

9) المعجم الکبیر، ج‏5، ص‏158، ش‏4934

10) همان

11) همان‏4935

12) الاتقان ج 1 ص 50 عن البغوی فی شرح السنة وراجع تاریخ القرآن للزنجانی ص 39- 40 .

13) المعارف ص 260 وعنه فی المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام ج 8 ص 134 وراجع البرهان للزرکشی ج 1 ص 237 .

14) الاستیعاب بهامش الاصابة ج 1 ص 552 .(× /) صفحة 340

15) الاستیعاب بهامش الاصابة ج 1 ص 552 .

16) راجع طبقات ابن سعد ج 2 قسم 2 ص 104 وص 4 ، وکنز العمال ج 2 ص 224- 225 عن ابن عساکر ، وکشف الاستار عن مسند البزار ج 3 ص 251 ومجمع الزوائد ج 9 ص 288 عن احمد ، والبزار ، ورجال احمد رجال الصحیح ، وفتح الباری ج 9 ص 40 و 41 والاستیعاب بهامش الاصابة ج 2 ص 322 ، ومشکل الاثار ج 1 ص 115 وج 4 ص 196 .(× /) صفحة 341

17) راجع الکامل لابن الاثیر ج 3 ص 430 وتاریخ الامم والملوک طبع الاستقامة ج 4 ص 144 .(× /) صفحة 342

18) راجع سیر اعلام النبلاء ج 2 ص 433 ومسند احمد ج 5 ص 186 وتهذیب تاریخ دمشق ح 5 ص 449 والتمهید فی علوم القرآن ج 1 ص 244 عنه .

19) انساب الاشراف ج 1 ص 585 .(قسم حیاة النبی صلى الله علیه و آله).

20) راجع تاریخ الامم والملوک طبع دار المعارف ج 4 ص 430 و 431 والکامل فی التاریخ ج 3 ص 191 .

21) اسد الغابة ج 2 ص 222 والاستیعاب بهامش الاصابة ج 1 ص 554 وقاموس الرجال ج 4 ص 239 وتنقیح المقال ج 1 ص 462 وراجع الکامل لابن الاثیر ج 3 ص 191 .

22) دعائم الاسلام ج 1 ص 391- 392 .

23) سفینة البحار ج 1 ص 575 .

24) الصحیح من السیرة - السید جعفر مرتضى، ج 6، ص 343 با حذف و تلخیص

25) تاریخ مدینة دمشق - ابن عساکر، ج 95، ص 24 .

26) محمد بن على بن شهر آشوب مازندرانى; پیشین 1: 266 و 2: 41 و محمد باقر مجلسى; پیشین 89: 51 و 40: 155 و محمد بن یعقوب کلینى; پیشین 4: 443 و محمد بن حسن صفار; پیشین 193 و احمد بن یحیى بلاذرى; پیشین 1: 587 .

27) على بن حسین مسعودى; اثبات الوصیه، پیشین 121 و محمد باقر مجلسى; پیشین 28: 308 .

28) محمد باقر مجلسى; پیشین 89: 52 و 40: 155 .

29) احمد بن على طبرسى; پیشین 225 و محمد باقر مجلسى، پیشین 89: 43 .

30) محمد بن على بن شهر آشوب مازندرانى; مناقب آل ابى طالب، ج 2، بى چا، قم، المطبعة العلمیة، بى تا، ص 41 و ج 1، ص 266 و محمد باقر مجلسى; پیشین 89: 51 و 40: 155 و محمد باقر مجلسى; پیشین 89: 48 و عبدعلى بن جمعه حویزى; پیشین 5: 726 .

31) محمد بن على بن شهر آشوب مازندرانى; پیشین 1: 266 و 2: 41 و محمد باقر مجلسى; پیشین 89: 51 و 40: 155 و محمد بن یعقوب کلینى; پیشین 4: 443 و محمد بن حسن صفار; پیشین 193 و محمد بن یعقوب کلینى; پیشین 1: 332 و محمد بن حسن صفار; پیشین 193 و محمد باقر مجلسى; پیشین 89: 88 و عبید الله بن عبدالله حسکانى، پیشین 1: 38 و محمد بن سعد; پیشین 1: 338 .

32) همان 52: 364 و محمد بن عبدالکریم شهرستانى; پیشین 1: 3 آ و 6 آ - 9 آ .


 
   نویسنده:   جعفر نکونام

نظرهای شما ( )

 (دوشنبه 85 آذر 20 ساعت 6:23 عصر)

 

   1   2      >

 

نمایش تصویر در وضیعت عادی

صفحه اول | ایمیل |   RSS 

شمار بازدیدها

 

امروز: 280 بازدید
دیروز:
552 بازدید
کل بازدیدها:
2246434 بازدید

 

جستجوی مطالب در وبلاگ



در کل اینترنت
در این وبلاگ

 

عضویت در گروه قرآن دانشجو

نشانی پست الکترونیک

معرفی گروه قرآن دانشجو

توجه: چنانچه از این طریق نتوانستید، عضو شوید، تقاضای عضویت خود را از طریق ایمیل یا قسمت نظرهای شما در وبلاگ به مدیر گروه اطلاع دهید تا به عضویت شما اقدام شود.

 

شناسنامه

 

دسته بندی مطالب

 

کــتــاب هــا