گروه انديشه: منظور از «إقرأ» در سوره مبارکه «علق»، قرائت نماز است و اين سوره هنگامي نازل شده است که نماز به رسول خدا(ص) تعليم داده شده بود.

دکتر جعفر نکونام

به گزارش خبرگزاري قرآني ايران (ايکنا)، دکتر «جعفر نکونام»، عضو هيئت علمي دانشگاه قم، مقالات قرآني زيادي را تا به حال به رشته تحرير درآورده است. از اين رو سرويس انديشه و علم ايکنا در اين رابطه گفت‌وگويي را با دکتر نکونام انجام داده تا وي به توضيح نظريات بنيادي و پردامنه خود در اين مقالات بپردازد. لازم به ذکر است که مقالات ياد شده در اين مصاحبه تنها بخشي از تحقيقات ايشان است.

مقاله «بررسي جديدترين نظريه در زمينه ترتيب آيه‌ها» يکي از مقالاتي است که دکتر نکونام نوشته است. اين محقق علوم قرآني در مورد اين مقاله گفت: در اين مقاله ترتيب آيه‌ها در سور موافق نزول است. علامه طباطبايي بر اين نظر است که اگر در مصحف موجود آياتي برخلاف نزول يافت شود، بايد آن را به صحابه نسبت دهيم‌. منتهي دشوار بتوان آياتي را در مصحف موجود يافت که برخلاف نزول جاي‌گذاري شده باشند.

عضو هيئت مديره انجمن علوم قرآن و حديث ايران، در رابطه با مقاله ديگر خود با عنوان ‌«زبان قرآن؛ گفتاري يا نوشتاري» تصريح کرد: در اين مقاله نظريه «گفتاري بودن زبان قرآن» مورد بررسي و تأييد قرار گرفته است. مراد از گفتاري بودن زبان قرآن اين است که سوره‌هاي قرآن نظير خطبه‌هاي نهج‌البلاغه است‌، نه مانند ابواب يک کتاب‌.

نويسنده کتاب «درآمدي بر تاريخ‌گذاري قرآن»، مقاله «تفسير سوره علق در بستر تاريخي» را ديگر تحقيق خود عنوان کرد و افزود: در اين مقاله ثابت شده است که منظور از «إقرأ» قرائت نماز است و اين سوره هنگامي نازل شده است که نماز به رسول خدا(ص) تعليم داده شده بود.

وي در ادامه توضيحات خود اظهار کرد: خداوند در سوره مبارکه «علق» ضمن دستور دادن به رسول خدا(ص) بر ادامه نمازگزاردن در کنار خانه کعبه به ابوجهل و انجمن او از سران مشرک قريش هشدار مي‌دهد که اگر از منع کردن رسول خدا(ص) باز نايستند، آن‌ها را عذاب خواهد کرد.

مقاله «روش تفسير ظاهر قرآن» ديگر تحقيقي است که نکونام در مورد آن سخن گفت و اظهار کرد: در اين مقاله مراد ما از ظاهر، همان معناي معهودي است که عرب حجاز در عصر نزول قرآن از آيات قرآن درک مي‌کرد و به اين ترتيب مقصود از تفسير ظاهر قرآن بيان همان معناي مورد توجه آن مردم است.

عضو هيئت علمي دانشگاه قم با بيان اين مطلب که تلقي ما اين است که همان معنا مراد خدواند است، تصريح کرد: بنابراين به نظر ما هيچ تغايري ميان مراد خدا از کلامش و مفاهيم عرب حجاز عصر نزول قرآن وجود ندارد. روش کشف مراد خداوند در آيات قرآن اين است که به تمام قراين همراه آيات اعم از قراين حالي و مقالي توجه شود.

نکونام با ابراز تأسف از اين‌که از ديرباز در تفسيرها بيشتر به قراين لفظي توجه شده و چندان به قراين حالي آيات بذل توجه نشده است‌، يادآور شد: چنان‌که آشکار است، مراد از قراين لفظي، صدر و ذيل آيات و به عبارت ديگر، سياق آيات و نيز آيات متحدالموضوعي است که در مواضع ديگر قرآن وجود دارد. گاهي از سياق به قراين لفظي متصل و از آيات متحدالموضوع به قراين لفظي منفصل تعبير مي‌شود.

وي در توضيح قراين حالي يا مقامي افزود: مقصود از قراين حالي يا مقامي معهوداتي است که مخاطبان قرآن نسبت به امور فراتر از الفاظ آيات داشتند؛ مانند‌: شأن متکلم‌، شخصيت مخاطب‌، شخصيت متکلم و جغرافياي نزول و زمان نزول. با اين روش تفسير بسياري از آيه‌هايي که تفسير آن‌ها دشوار به نظر مي‌رسد، قابل فهم و تفسير خواهند شد‌.

وي در پايان سخنانش با اشاره به مقاله «روش تفسير باطن قرآن»، خاطرنشان کرد: در اين مقاله، سخن از اين رفته است که باطن قرآن عبارت از مفاهيمي است که با معناي ظاهري و عرفي آيات قرآن ملازمه منطقي دارد و بنابراين روش تفسير باطن قرآن اخذ ملازمات منطقي آيات قرآن اعم از ملازمات بيّن و غير بيّن است. به اين ترتيب مفاهيمي که هيچ ملازمه منطقي با معناي ظاهري و عرفي آيات قرآن ندارند و از قبيل تداعي معاني شمرده مي‌شوند، قابل انتساب به آيات قرآن نيستند.

گروه انديشه: غرض از تأليف «درآمدي بر تاريخ‌گذاري قرآن»، اين بود که اين کتاب مدخلي براي تفسير تاريخي قرآن باشد و در پي آن به همان مقاصد اصيل و اوليه‌اي که مخاطبان اصلي قرآن درک مي‌کردند، دست پيدا کنيم.

دکتر «جعفر نکونام»، دکتراي علوم قرآن و حديث، عضو هيئت مديره انجمن علوم قرآن و حديث ايران و معاون مدير گروه علوم قرآن و حديث دانشگاه قم، در گفت‌وگو با سرويس انديشه و علم خبرگزاري قرآني ايران (ايکنا)، در مورد تاريخ‌‌گذاري قرآن گفت: در کتاب «پژوهشي در مصحف امام علي(ع)» با مؤيدها و شاهدهاي متعدد، ثابت کردم ترتيب مصحف آن حضرت(ع) موافق نزول است و اين امر با اشاره رسول خدا(ص) صورت پذيرفته است که به موجب آن ترتيب مصحف موجود توقيفي و مورد تأييد رسول خدا(ص) دانسته نمي‌شود.

عضو هيئت علمي دانشگاه قم اظهار کرد: در کتاب «درآمدي بر تاريخ‌‌گذاري قرآن» که به واقع ادامه اثر «پژوهشي درباره مصحف امام علي(ع)» تلقي مي‌شود، ديدگاه‌هاي نو و متعددي مطرح شده که پاره‌اي از آن‌ها در فصل «مباني تاريخ‌گذاري قرآن» آمده است‌.

نکونام يکي از ديدگاه‌هاي نو در اين اثر را «عرفي بودن زبان قرآن» دانست و گفت: قرآن به زبان عرف عام عرب حجاز عصر رسول خدا(ص) نازل شده است و لذا بايد در تفسير و تاريخ‌گذاري قرآن به قواعد حاکم بر چنين زباني توجه داشت. از جمله قواعد آن لزوم تام بودن معناي هر واحد نزول و نيز صلاحيت لفظ آغاز هر واحد نزول براي ابتداي کلام است. براساس آن، آياتي که مفيد معناي تامي نيستند يا لفظ آغاز آن‌ها مطلوب براي ابتداي کلام نيست، نمي‌تواند نزول مستقل داشته باشد.

عضو هيئت مديره انجمن علوم قرآن و حديث ايران يکي ديگر از آن مباني را «گفتاري بودن زبان قرآن» عنوان کرد و افزود: گفتاري بودن زبان قرآن به اين معناست که سوره‌هاي قرآن به منزله خطبه‌هاي يک خطيب خردمند و سخنور است که به تناسب شرايط تاريخي خاص خود ايراد شده‌اند. از رهگذر چنين ديدگاهي بسياري از مشکلات قرآن را مي‌‌توانيم حل کنيم که آن از جمله آيه‌هاي معترضه‌اي است که هيچ‌گونه ارتباطي با آيه قبل و بعد خود ندارند.

عضو هيئت علمي دانشکده الهيات و معارف دانشگاه قم تصريح کرد: هم‌چنين از هم ‌گسيختگي ظاهري‌اي که در بسياري از سوره‌هاي قرآن به چشم مي‌خورد، براساس اين ديدگاه توجيه مناسبي پيدا مي‌کند. به موجب اين ديدگاه آيات سوره‌ها بيش از آن‌که تناسب سياقي؛ يعني تناسب صدر و ذيل داشته باشند، تناسب موقعيتي؛ يعني تناسب با شرايط تاريخي خاص خود دارند. آيات سوره‌ها ممکن است از هم‌ گسيخته باشند، اما از شرايط تاريخي خاص خود گسيخته نيستند، بنابراين رشته پيوند آيات سوره‌ها را نبايد در سياق؛ يعني صدر و ذيل جست‌وجو کرد، بلکه بايد در شرايط تاريخي زمان و مکان نزول آن جست‌وجو کرد.

اين دکتراي علوم قرآن و حديث «انصراف الفاظ عام و مطلق قرآن به موارد عصر نزول» را مبناي ديگري در اين اثر دانست و گفت: درست برخلاف آن‌چه در مباحث الفاظ اصول فقه مطرح شده است ـ که در الفاظ عام اصل بر عموم و در الفاظ مطلق اصل بر اطلاق است، مگر اين که قرينه‌اي برخلاف آن وجود داشته باشد ـ ما بر اين باوريم که واقعيـت امر، عکس اين است؛ يعني اصل بر اين است که الفاظ عام و مطلق قرآن عموم و اطلاق ندارد، بلکه به موارد عصر نزول قرآن اختصاص و انصراف دارد، مگر اين‌که قرينه‌اي برخلاف آن همراه يا قبل از نزول آن الفاظ موجود باشد. جهت آن، اين است که زبان قرآن عرفي ـ گفتاري است و در زبان عرفي ـ گفتاري الفاظ عام و مطلق عموم و اطلاق ندارد، بلکه به موارد زمان و مکان تکلم انصراف و اختصاص دارد.

دکتر نکونام در توضيح ضرورت شکل‌گيري تحقيقات خود و نوآمدهاي نوي آن‌ها عنوان کرد: ضرورت تحقيق درباره «ترتيب نزول قرآن» از آن‌جاست که اگر بخواهيم قرآن را در بستر تاريخي و بدون تفسير به رأي بفهميم، لازم است قرآن را به همان ترتيبي که طي 23 سال بر پيامبر(ص) نازل شده است، مطالعه کنيم‌.

وي در پايان سخنانش اظهار کرد: بنابر همين ضرورت بود که مصحف امام علي(ع) به عنوان مصحفي که به «ترتيب نزول» تدوين شده است، مورد مطالعه و تحقيق قرار گرفت و حاصل اين مطالعه و تحقيق به صورت اثري به نام «پژوهشي در مصحف امام علي(ع)» درآمد. ما در اين اثر بيشتر موافق نزول بودن آن مصحف را مورد بررسي قرار داده‌ايم و در اين زمينه به سؤالات گوناگون پاسخ گفته‌ايم.

نويسنده کتاب «پژوهشي در مصحف امام علي(ع)» خاطرنشان کرد: پس از آن پيشينه، مباني، منابع و دشواري‌هاي تاريخ‌گذاري قرآن بررسي شد و از رهگذر آن اثر «درآمدي بر تاريخ گذاري قرآن» فراهم شد. غرض از تأليف اين اثر اين بود که مدخلي براي تفسير تاريخي قرآن باشد و در پي آن يکايک سوره‌هاي قرآن در همان بستر تاريخي‌اش که نازل شده است، مورد مطالعه قرار بگيرد و به همان مقاصد اصيل و اوليه‌اي که مخاطبان اصلي قرآن درک مي‌کردند، دست پيدا کنيم.

گروه ادب: هر متني که بخواهد ترجمه شود بايد تفاوت‌هاي‌ فرهنگي و زماني را نيز در آن دخيل کرد؛ براي مثال بسياري از واژگان قرآن در عصر نزول و به تناسب موضوع، معنا و مفهوم داشته و اکنون فاقد معناي قابل فهم و ملموسي است که اين واژگان بايد در ترجمه توضيح داده شود.

«جعفر نکونام» عضو هيئت مديره انجمن علوم قرآن و حديث ايران در گفت‌وگو با خبرگزاري قرآني ايران (ايکنا) با بيان اين مطلب گفت: قرآن در طي بيست‌وسه سال بر پيامبر (ص) متناسب با نيازها و سؤال‌هاي مردم عرب و اتفاقات روز نازل شد، بنابراين مترجمان نيز بايد توجه داشته باشند که ترجمه‌هاي قرآن را متناسب با شرايط روز و آداب و رسوم فرهنگ‌ها و ملل مختلف ارائه دهند.

اين استاد دانشگاه گفت: هر متني که بخواهد ترجمه شود بايد تفاوت‌هاي‌ فرهنگي و زماني را نيز در آن دخيل کرد، بسياري از واژگان قرآن در عصر نزول و به تناسب موضوع، معنا و مفهوم داشته و اکنون فاقد معناي مشخصي هستند، اين واژگان بايد در ترجمه توضيح داده شود.

او ادامه داد: براي مثال در سوره توبه خداوند مي‌فرمايد: «إِنَّمَا النَّسِي‏ءُ زِيَادَةٌ فِي الْکُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ کَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَاماً وَيُحَرِّمُونَهُ عَاماً لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَاحَرَّمَ‌اللّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ‌اللّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللّهُ لاَيَهْدِي الْقَوْمَ الْکَافِرِينَ/ «جز اين نيست که جابجا کردن ماه‌هاى حرام، فزونى در کفر است که کافران به وسيله آن گمراه مى شوند، آن را يکسال حلال مى شمارند، و يکسال ديگر، آن را حرام مى‌دانند، تا با شماره ماه‌هايى که خدا حرام کرده است موافق سازند، و در نتيجه آنچه را خدا حرام کرده بر خود حلال گردانند زشتى اعمالشان برايشان آراسته شده است و خدا گروه کافران را هدايت نمى‌کند.» که واژه «نسي‌ء»* ناظر بر يک سنت جاهلي در آغاز اسلام بود که برافتاد و فردي که آشنايي با تاريخچه اين سنت جاهلي نداشته باشد، از معادل تأخير يا جابه‌جايي به جاي اين واژه معناي دقيقي برداشت نمي‌کند.

او ادامه داد: مشاهده مي‌کنيم که واژه نسيء براي مخاطب امروز شناخته‌شده نيست و چه ما نسيء را به معناي جابه‌جايي و چه به معناي فراموشي در نظر بگيريم هيچ‌کدام نمي‌توانند بيان‌گر اين سنت جاهلي باشند، پس لازم است در پاورقي به صورت تفسير توضيح کوچکي آورده شود.

نکونام گفت: مورد ديگر ضرب‌المثل‌هاي قرآني است که در زبان عرب وجود دارد و در زبان فارسي چنين ضرب‌المثلي وجود و معنا ندارد، براي مثال درسوره بقره آيه 64 خداوند مي‌فرمايد: «وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُاللّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنفِقُ کَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ کَثِيراً مِنْهُم مَا أُنْزِلَ إِلَيْکَ مِن رَبِّکَ طُغْيَاناً وَ کُفْراً وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَي‏‌يَوْمِ الْقِيَامَةِ کُلَّمَا أَوْقَدُوا نَاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللّهُ وَيَسْعَوْنَ‌فِي‌الْأَرْضِ فَسَاداً وَاللّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ/ و يهود گفتند دست خدا بسته است، دست‌هاى خودشان بسته باد و به سزاى آنچه گفتند، از رحمت خدا دور شوند، بلکه هر دو دست او گشاده است، هرگونه بخواهد مى‌بخشد و قطعاً آن‌چه از جانب پروردگارت به سوى تو فرود آمده، بر طغيان و کفر بسيارى از ايشان خواهد افزود و تا روز قيامت ميانشان دشمنى و کينه افکنديم هر بار که آتشى براى پيکار برافروختند، خدا آن را خاموش ساخت و در زمين براى فساد مى‌کوشند و خدا مفسدان را دوست نمى دارد.» که کنايه «دست خدا بسته است» در زبان عربي اشاره به خساست و بخيل بودن دارد، در حالي‌که در زبان فارسي به معناي ناتوان بودن است، چنين تفاوت‌هاي معنايي را نمي‌توان به راحتي در ترجمه گنجاند و نيازمند دقت و تبحر خاصي است.

عضو هيئت علمي دانشگاه قم تصريح کرد: مثال ديگر آيه 5 سوره مبارکه طه است که مي‌فرمايد: « الرَّحْمنُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوَي/ خداى رحمان که بر عرش استيلا يافته است»، بر حسب گذر زمان و پيدايش ديدگاه‌هاي کلامي چنين تصور شد که خداوند تختي دارد که برآن نشسته است، دقت در اين اشاره‌ها و کنايه‌هاي قرآني در ترجمه بسيار مهم و تأثيرگذار است.

او در پايان بيان کرد: در قرآن کنايه، مجاز و استعاره براي اين استفاده شده است که مقصود روشن‌تر به کار رود، براي مثال اگر ما بخواهيم بگوييم کسي شجاع است او را تشبيه به شير مي‌کنيم اين تشبيه شجاع بودن فرد را بيشتر نشان مي‌دهد.

«نسي‌ء»*: مسلمانان عرب زماني که از حج بر مي‌گشتند مصادف مي‌شدند با ماه محرم که جنگ در آن حرام است ، زماني که مي ‌خواستند به جنگ بپردازند مي‌گفتند ما امسال ماه محرم را جزء ماه‌هاي حرام نمي‌دانيم و به جاي آن سال آينده ماه صفر را هم جزو ماه‌هاي حرام اعلام مي‌کنيم.